Het centrum van Kring Drente II
Het hart van de Bescherming Bevolking in Zuidoost-Drenthe
Van de negen gemeenten binnen Kring Drente II nam Emmen een bijzondere positie in. Emmen was niet alleen de grootste gemeente van de kring, maar vormde ook het centrum van de regionale organisatie van de Bescherming Bevolking.
Hier kwamen bestuur, organisatie, communicatie en gespecialiseerde diensten samen. Vanuit Emmen werd gewerkt aan de bescherming van de bevolking in de eigen gemeente, maar ook aan de samenwerking met de andere gemeenten binnen de kring.
De omvang van de gemeente maakte de organisatie bijzonder groot. In Emmen-stad waren aanvankelijk veertien blokploegen voorzien. Daarnaast waren in de verschillende dorpen binnen de gemeente eigen B.B.-organisaties aanwezig.
Het ging onder andere om:
Nieuw-Weerdinge, Roswinkel, Emmer-Compascuum, Emmer-Erfscheidenveen, Barger-Compascuum, Zwartemeer, Klazienaveen, Erica, Nieuw-Amsterdam, Nieuw-Dordrecht, Barger-Oosterveld en Zuidbarge.
De B.B. was daardoor letterlijk tot in de wijken en dorpen aanwezig.
De mensen aan het roer
De organisatie van de B.B. kende verschillende bestuurslagen.
Boven de gemeentelijke organisatie stond het kringcommando van Kring Drente II. Het kringhoofd was J.H. Hoge. Hij was de centrale operationele figuur binnen de kring.
Hoge hield zich bezig met voorlichting, opleidingen, oefeningen, reddingsploegen, wedstrijden en de organisatie van de blokploegen. Later kreeg hij ook te maken met de ingrijpende verandering van de B.B. toen de organisatie zich steeds meer moest voorbereiden op een mogelijke atoomoorlog.
Zijn plaatsvervanger was J. de Groot.
De bestuurlijke verantwoordelijkheid lag bij de Kringraad, waarin de burgemeesters van de deelnemende gemeenten zitting hadden. Voorzitter was mr. K.H. Gaarlandt, burgemeester van Emmen.
Binnen de gemeente Emmen zelf stond ir. C. Meima aan het hoofd van de plaatselijke B.B.
Daarnaast was R. Berends commandant van de regionale brandweer.
Voor de reddingsdienst was P. Loopstra hoofdinspecteur. In Emmen waren onder andere A. Broekhuizen en L. van Ess als leiders van reddingsploegen actief. Van Ess was daarnaast betrokken als instructeur.
Ook de medische hulpverlening was georganiseerd. Dr. Crucq uit Emmer-Compascuum gaf leiding aan een mobiel geneeskundig team. Tijdens oefeningen werd zelfs een complete medische keten nagebootst: van het gewondennest via de verzamelplaats en behandeling naar het ziekenhuis.
Verbinding bevelvoerders:
Kloosterman
J. Schuur
J. Oosting
Magazijnmeester: Jeuring
administratie: Jan Trip
Achter deze namen zat een grote groep vrijwilligers die uiteindelijk het werk moest uitvoeren.
De blokploegen
De basis van de plaatselijke organisatie werd gevormd door de blokploegen.
Een blok omvatte ongeveer duizend inwoners. Binnen zo’n blok moest een kleine groep mensen beschikbaar zijn voor eerste hulp en andere noodzakelijke werkzaamheden.
Een blokploeg bestond uit verschillende functies:
- blokhoofd;
- plaatsvervangend blokhoofd;
- E.H.B.O.’ers;
- brandbestrijders;
- redders;
- ordonnansen.
De gedachte was eenvoudig maar belangrijk: bij een ramp moest de eerste hulp zo dicht mogelijk bij de bevolking beschikbaar zijn.
In Emmen-stad waren aanvankelijk veertien blokploegen georganiseerd.
Daarmee was Emmen veel uitgebreider georganiseerd dan de meeste kleinere gemeenten binnen de kring.
De B.B. tot in de dorpen
De gemeentelijke organisatie hield niet op bij de bebouwde kom van Emmen.
Ook de dorpen binnen de gemeente maakten deel uit van de B.B.
In Barger-Oosterveld stond bijvoorbeeld J. Tobben aan het hoofd van een blokploeg. Zijn ploeg behaalde bij een EHBO-wedstrijd 168 punten. Het is een mooi voorbeeld van het feit dat de B.B. niet alleen een organisatie op papier was. Er werd daadwerkelijk geoefend en gestreden om vaardigheden te verbeteren.
Nieuw-Amsterdam en Veenoord
Een bijzondere plaats binnen de gemeentelijke organisatie nam Nieuw-Amsterdam in.
Nieuw-Amsterdam beschikte over meerdere blokploegen. In oktober 1958 werd het oefenprogramma afgesloten met de oefening van blokploeg 2. De plaatselijke leiding was in handen van J.L. Koster.
De ploeg bestreek de oostzijde van de Zijtak en ook Zandpol.
Voor Veenoord gold een bijzondere organisatorische indeling:
„Veenoord is bij Nw.-Amsterdam ingedeeld.”
Veenoord viel voor de B.B. dus organisatorisch onder Nieuw-Amsterdam.
Klazienaveen, Erica en de andere dorpen
Ook Klazienaveen, Erica, Zwartemeer, Nieuw-Dordrecht, Emmer-Compascuum, Emmer-Erfscheidenveen, Barger-Compascuum, Nieuw-Weerdinge, Roswinkel en Zuidbarge hadden binnen de gemeente hun plaats in het B.B.-netwerk.
Niet van iedere plaats zijn op dit moment evenveel gegevens beschikbaar. Dat is juist iets wat we in een historische reconstructie moeten respecteren.
Waar namen, functies of oefeningen bekend zijn, kunnen we ze noemen. Waar die gegevens ontbreken, laten we het bij wat aantoonbaar is.
De reddingsdienst
Een grote ramp kon betekenen dat gebouwen instortten, wegen geblokkeerd raakten en mensen onder puin terechtkwamen.
Daarvoor beschikte de kring over een gespecialiseerde Opruimings- en Reddingsdienst.
Kring Drente II beschikte over zeven reddingsploegen:
vier in Emmen, twee in Coevorden en één in Borger.
Emmen had daarmee het grootste aandeel in de regionale reddingsorganisatie.
Onder leiding van P. Loopstra werden de reddingsdiensten georganiseerd en opgeleid.
In Emmen waren onder andere A. Broekhuizen en L. van Ess actief.
Hun werk draaide niet alleen om kracht en materiaal. Er moest worden geleerd hoe mensen veilig uit ingestorte gebouwen konden worden gehaald en hoe verschillende hulpdiensten met elkaar moesten samenwerken.
Geneeskundige hulp
Na een bombardement of andere grote calamiteit zouden er niet alleen gewonden zijn, maar mogelijk grote aantallen slachtoffers tegelijk.
De geneeskundige dienst moest daarom een medische keten kunnen organiseren.
Een mobiel geneeskundig team stond onder leiding van dr. Crucq uit Emmer-Compascuum.
Tijdens een grote oefening in Emmen werd een volledige medische route nagebootst:
gewondennest → verzamelplaats gewonden → selectie en behandeling → ziekenhuis.
Zo probeerde men niet alleen afzonderlijke hulpverleners te trainen, maar een compleet systeem te oefenen.
Oefenen voor het onbekende
Oefenen was misschien wel het belangrijkste onderdeel van de B.B.
Er waren wedstrijden en oefeningen op het gebied van:
- E.H.B.O.;
- redding;
- melding;
- brandbestrijding.
De deelnemers moesten niet alleen weten wat hun taak was, maar die ook onder moeilijke omstandigheden kunnen uitvoeren.
Toch bleef er een groot probleem bestaan.
Er waren simpelweg niet genoeg vrijwilligers.
Voor de hele kring waren uiteindelijk 95 blokploegen gepland. Rond 1960 constateerde kringhoofd Hoge dat slechts ongeveer dertig procent van het benodigde aantal vrijwilligers beschikbaar was.
Een indrukwekkende organisatie op papier kon dus in werkelijkheid behoorlijk kwetsbaar zijn.
Van oorlogsramp naar atoomoorlog
Aanvankelijk was de B.B. vooral gericht op de gevolgen van een conventionele oorlog:
brand, puin, redding, eerste hulp en evacuatie.
Maar aan het einde van de jaren vijftig veranderde de dreiging.
In 1955 werd al in de Eerste Kamer nadrukkelijk gesproken over de mogelijkheid van aanvallen met atoombommen. Daarbij werd erkend dat een dergelijke aanval enorme verwoestingen zou veroorzaken, maar dat maatregelen wel degelijk het aantal slachtoffers konden beperken.
In 1959 werden binnen de B.B. de ABC-diensten opgericht. De afkorting stond voor:
A – Atomair
B – Bacteriologisch
C – Chemisch
Een belangrijke taak was het uitvoeren van metingen.
De B.B. moest daarmee een vijand leren bestrijden die niet altijd zichtbaar was.
Straling kon niet worden gezien.
Gassen konden onzichtbaar zijn.
Besmetting kon zich over een groot gebied verspreiden.
Daarvoor waren niet alleen mensen nodig, maar ook gespecialiseerde apparatuur en veilige werkplekken.
De burger moest zichzelf ook beschermen
De voorbereiding bleef niet beperkt tot de B.B.
In 1961 verscheen de folder ‘Wenken voor de Bescherming van Uw Gezin en Uzelf’.
Daarin werd burgers geadviseerd thuis een schuilplaats in te richten. Bij voorkeur een kelder. Als die niet beschikbaar was, kon men onder de trap bescherming zoeken.
Zelfs onder een bureau werd als uiterste mogelijkheid genoemd.
De boodschap was duidelijk: de atoombom was verschrikkelijk, maar met eenvoudige maatregelen dacht men de gevolgen enigszins te kunnen beperken.
De angst voor een kernoorlog drong daarmee door tot achter de voordeur.
De commandobunker van Emmen
De veranderende dreiging leidde vanaf het begin van de jaren zestig tot een nieuwe generatie commandoposten.
Ook Emmen kreeg zo’n bunker.
De BB-commandobunker van Emmen werd in 1966 gebouwd en in november van dat jaar geopend. Het ging om een standaardmodel kringcommandopost.
Daarmee veranderde de aard van de B.B.-organisatie.
De bunker was niet simpelweg een veilige ruimte om in te schuilen.
Het was een commandocentrum.
Van hieruit moest informatie worden verzameld, beoordeeld en doorgegeven.
De bunker beschikte over een zendmast op het dak voor radiocommunicatie met de provincie en andere communicatieposten. Binnen was een eigen telefooncentrale aanwezig waarmee verbindingen tussen verschillende onderdelen en personen konden worden opgezet.
Drie groepen moesten de bunker draaiende houden
Het functionele hart van de bunker bestond uit drie onderdelen.
De communicatie
De eerste groep zorgde voor de verbinding met de buitenwereld.
Radio en telefoon waren essentieel. Zonder verbindingen zou een commandopost wel over informatie kunnen beschikken, maar geen opdrachten kunnen doorgeven.
Het ABC-team
De tweede groep vormde het ABC-team.
Binnengekomen meetgegevens moesten worden geanalyseerd en op kaarten worden weergegeven.
Daarmee moest duidelijk worden:
waar had een aanval plaatsgevonden?
hoe zwaar was de aanval geweest?
waarheen verspreidde de besmetting zich?
Het commandoteam
Het derde onderdeel was het commandoteam.
Dat moest op basis van de beschikbare gegevens beslissen wat er moest gebeuren.
Welke hulp was nodig?
Waar moesten mensen worden ingezet?
Welke gebieden waren nog toegankelijk?
En vooral: hoe lang konden mensen veilig in een bepaald gebied blijven werken?
Dat was de nieuwe werkelijkheid waarvoor de bunker was ontworpen.
Een bunker die zelfstandig moest kunnen functioneren
De constructie van de bunker laat zien hoe serieus men rekening hield met een nucleaire oorlog.
De muren waren ongeveer 40 centimeter dik gewapend beton en het dak ongeveer één meter dik.
De toegang was voorzien van meerdere zware deuren en bochten. Die bochten hadden een belangrijke functie: gammastraling plant zich grotendeels rechtlijnig voort. Door de toegang niet recht naar binnen te laten lopen, probeerde men de hoeveelheid straling die naar binnen kon komen te beperken.
De bunker beschikte bovendien over een ontsmettingsruimte.
Wie mogelijk besmet was geraakt, moest zich eerst uitkleden en douchen. Besmette kleding kon via een afzonderlijk luik worden afgevoerd voordat men verder de bunker binnenging.
Het was dus letterlijk:
eerst ontsmetten, daarna pas naar binnen.
Lucht die van buiten kwam, was niet vanzelfsprekend veilig
Een van de meest bijzondere onderdelen van de bunker was het luchtbehandelingssysteem.
De bunker werd voortdurend onder overdruk gehouden. Daardoor moest worden voorkomen dat verontreinigde buitenlucht via kieren en openingen naar binnen drong.
Er was daarnaast een noodsysteem met zand- en koolstoffilters.
En voor het uiterste geval stonden er zelfs vier fietsen klaar.
Wanneer de motor van het noodsysteem niet meer werkte, konden vier mensen door te fietsen de luchtverplaatsing in stand houden.
Dat is misschien wel een van de meest tastbare voorbeelden van de werkelijkheid achter de Koude Oorlog.
Buiten kon de lucht gevaarlijk zijn.
Binnen moest men blijven ademen.
En als de techniek het begaf, moesten mensen zelf voor de lucht zorgen.
Water en elektriciteit
Ook voor water was de bunker zo veel mogelijk onafhankelijk van de buitenwereld.
Er was naast de gewone waterleiding een eigen bronpomp en een noodwatervoorziening.
De bunker beschikte daarnaast over een dieselaggregaat. Een DAF-dieselmotor was gekoppeld aan een generator die bij uitval van het elektriciteitsnet de bunker van stroom kon voorzien. De dieselvoorraad bedroeg ongeveer 10.000 liter.
De installatie kon handmatig worden overgeschakeld van netvoeding naar noodvoeding.
De bunker was daarmee ontworpen als een kleine zelfstandige wereld.
Zolang de mensen, de apparatuur en de voorraden functioneerden, kon de commandopost blijven draaien.
Slapen, eten en werken onder de grond
De bunker had naast de commandoruimten ook een kantine, twee slaapvertrekken en sanitair.
Er waren 18 bedden.
Omdat het personeel in ploegen van acht uur kon werken, werd uitgegaan van ongeveer 54 mensen die elkaar konden aflossen. Volgens de beschrijving moest de bunker in een noodsituatie ongeveer twee weken afgesloten van de buitenwereld kunnen functioneren.
Dat zegt iets over de manier waarop men naar een mogelijke oorlog keek.
Men hield niet alleen rekening met de eerste uren na een aanval.
Men hield rekening met een situatie waarin de buitenwereld gedurende langere tijd onveilig zou kunnen zijn.
Communicatie zonder buitenwereld
De bunker beschikte over een afzonderlijke communicatieruimte en radiokamer.
In de radiokamer liepen stalen buizen door het plafond naar het dak. Hierdoor konden antennekabels naar de zendmast worden geleid zonder de luchtdichte constructie van de bunker op te geven.
Ook de telefooncentrale was zorgvuldig uitgevoerd.
De kabelinvoer naar de bunker was luchtdicht en in de centrale konden de verbindingen naar verschillende onderdelen worden verdeeld.
Aan de wanden hingen kaarten van de omgeving en van Nederland.
Het werkgebied kon daardoor letterlijk op de kaart worden gevolgd.
De bunker was gebouwd voor het onvoorstelbare
Wanneer je door de bunker loopt, zie je geen spectaculaire wapens.
Je ziet deuren.
Leidingen.
Telefoonkabels.
Kaarten.
Filters.
Een generator.
Douchen.
Bedden.
Een kantine.
En fietsen.
Maar juist daarin zit het verhaal.
Alles wat aanwezig was, had een functie in een scenario waarin buiten de normale samenleving mogelijk niet meer functioneerde.
De bunker moest blijven communiceren.
De lucht moest worden gefilterd.
Het water moest beschikbaar blijven.
De stroomvoorziening moest doorgaan.
Meetgegevens moesten worden verwerkt.
En uiteindelijk moesten mensen beslissingen nemen.
De laatste aanpassing
De bunker bleef niet volledig onveranderd.
In 1984, kort voor het einde van de B.B., werd het noodwatersysteem aangepast. De reden was dat het water in de noodtank regelmatig moest worden ververst om drinkbaar te blijven. Door het water rond te pompen en kalk toe te voegen, kon het langer bruikbaar blijven.
Het is een klein detail, maar het laat zien dat de bunker tot het einde van de B.B. daadwerkelijk als functionele voorziening werd onderhouden en aangepast.
Het einde van de B.B.
Ondertussen veranderde de wereld.
De dreiging van een grote oorlog nam af en de vraag ontstond of een enorme civiele verdedigingsorganisatie nog noodzakelijk was.
Vanaf het einde van de jaren zeventig werd over een andere opzet gesproken. De taken zouden uiteindelijk meer bij onder andere de brandweer en het Rode Kruis komen te liggen.
Op 1 juli 1986 verdween de Bescherming Bevolking definitief als organisatie.
De bunker bleef daarmee achter als tastbare herinnering aan een periode waarin men serieus rekening hield met een oorlog die nooit kwam.
Emmen: het hart van een organisatie die nooit volledig werd getest
Als we het verhaal van de B.B. in Emmen overzien, ontstaat een bijzonder beeld.
Er was een bestuurlijke top met mr. K.H. Gaarlandt.
Er was een professioneel kringcommando met J.H. Hoge en J. de Groot.
Er was een plaatselijke leiding onder ir. C. Meima.
Er waren brandweer, reddingsdiensten, geneeskundige teams, verbindingsdiensten en blokploegen.
Er waren veertien blokploegen in Emmen-stad en B.B.-organisaties in de dorpen.
Er waren mensen als R. Berends, P. Loopstra, A. Broekhuizen, L. van Ess en dr. Crucq.
En vanaf 1966 stond er een ondergrondse commandopost die ontworpen was om onder de meest extreme omstandigheden te blijven functioneren.
Alles was voorbereid op een situatie die men hoopte nooit mee te maken.
De B.B. moest weten wat te doen wanneer de oorlog kwam.
Maar uiteindelijk kwam die oorlog niet.
En misschien is dat wel de belangrijkste reden waarom de bunker vandaag nog bestaat.
Niet als monument voor een oorlog, maar als herinnering aan een generatie die jarenlang leefde met de gedachte dat de volgende oorlog wel eens de laatste kon zijn.
Emmen was het hart van die voorbereiding in Zuidoost-Drenthe.
En diep onder de grond ligt daar nog altijd het tastbare bewijs van.